“47 ildir danışırlar, danışırlar və danışırlar”

ABŞ Prezidenti Donald Tramp deyib ki, İranda hakimiyyətin dəyişməsi “baş verə biləcək ən yaxşı şey olardı”. ABŞ administrasiyası Tehrana qarşı hərbi addım atıb-atmamaq məsələsini nəzərdən keçirdiyi bir vaxtda Tramp bu fikirləri səsləndirib.

Tramp dünən Şimali Karolina ştatındakı Fort Braqq hərbi bazasında əsgərlərlə görüşdən qısa müddət sonra və günün əvvəlində Yaxın Şərqə ikinci aviadaşıyıcı zərbə qrupunun göndəriləcəyini təsdiqlədikdən sonra jurnalistlərlə söhbətində bu açıqlamanı verib.

“Görünür ki, bu, baş verə biləcək ən yaxşı şey olardı”, – Tramp jurnalistlərin İranda İslam ruhani rejiminin devrilməsinə təzyiq göstərilməsi ilə bağlı sualına cavabında bildirib. “47 ildir danışırlar, danışırlar və danışırlar”.

Prezident son həftələrdə əsas prioritetinin İranın nüvə proqramını daha da məhdudlaşdırması olduğunu desə də, dünən bunun ABŞ-ın İrandan tələb etdiyi güzəştlərin yalnız bir hissəsi olduğunu işarə edib.

Bu həftə Vaşinqtona Tramp ilə danışıqlar üçün səfər edən İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu hər hansı razılaşmaya İranın ballistik raket proqramının neytrallaşdırılması və “HƏMAS” və “Hizbullah” kimi proksi qrupların maliyyələşdirilməsinin dayandırılması ilə bağlı bəndlərin daxil edilməsində israr edir.

“Əgər bunu etsək, bu, missiyanın ən kiçik hissəsi olardı”, – Tramp Tehranın nüvə proqramının hədəfə alınmasından danışarkən deyib. O bildirib ki, bu proqram ötən il ABŞ-ın hərbi zərbələri nəticəsində ciddi zərər görüb.

İran isə nüvə proqramının yalnız dinc məqsədlərə xidmət etdiyini israrla bildirir. İyun müharibəsindən əvvəl İran uranı 60% zənginləşdirirdi ki, bu da texniki baxımdan silah səviyyəsinə çox yaxın bir mərhələ sayılır.

Trampın ali dini lider Ayətullah Əli Xameneinin hakimiyyətinin sona çatmasını ehtiva edən açıqlamaları, dövlət katibi Marko Rubionun bir neçə həftə əvvəl İranda mümkün hakimiyyət dəyişikliyinin Venesuela Prezidenti Nikolas Maduronun devrilməsi cəhdindən “xeyli daha mürəkkəb” olacağını deməsindən sonra səslənib.

Rubio ötən ay Senat dinləmələrində qeyd edib ki, İran məsələsində “çox uzun müddətdir mövcud olan bir rejimdən söhbət gedir”.

“Bu isə, əgər nə vaxtsa belə bir ehtimal yaranarsa, çox diqqətli düşünməyi tələb edəcək”, – Rubio deyib.

Tramp bildirib ki, dünyanın ən böyük aviadaşıyıcısı olan “USS Gerald R. Ford” Karib dənizindən Yaxın Şərqə göndərilir və artıq bölgədə yerləşdirilmiş digər döyüş gəmiləri və hərbi aktivlərə qoşulacaq.

Tramp bu həftə iranlılarla yeni danışıqlar raundunun planlaşdırıldığını desə də, Tehranın yüksək səviyyəli təhlükəsizlik rəsmilərindən birinin Oman və Qətərə səfər edərək ABŞ vasitəçiləri ilə mesaj mübadiləsi aparması fonunda bu danışıqlar baş tutmayıb.

“Əgər razılaşma əldə etməsək, buna ehtiyacımız olacaq”, – Tramp ikinci aviadaşıyıcı barədə jurnalistlərə deyib və əlavə edib: “Çox tezliklə yola düşəcək”.

Bu arada Körfəz ərəb ölkələri hər hansı hücumun İsrail–“HƏMAS” müharibəsindən sonra hələ də sarsıntı yaşayan Yaxın Şərqdə yeni regional münaqişəyə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq ediblər. Eyni zamanda, iranlılar ötən ay ölkə üzrə etirazların qanlı şəkildə yatırılması zamanı öldürülən minlərlə insan üçün 40 günlük matəm mərasimləri keçirməyə başlayıblar ki, bu da sanksiyalar altında əziyyət çəkən İranın üzləşdiyi daxili təzyiqləri artırır.

“USS Gerald R. Ford”un yeni yerləşdirilməsi barədə ilk məlumatı “The New York Times” yayıb. Gəmi artıq iki həftədən çoxdur bölgədə olan “USS Abraham Lincoln” və onu müşayiət edən idarə olunan raket esmineslərinə qoşulacaq. ABŞ qüvvələri ötən həftə, İranın Hörmüz boğazında ABŞ bayrağı altında üzən bir gəmini saxlamağa cəhd etdiyi gün, “Lincoln”a yaxınlaşan İran pilotsuz uçuş aparatını vurub.

Tramp cümə günü jurnalistlərlə söhbətində yenə də İranla razılaşmanın mümkün olduğuna dair ölçülü nikbinlik nümayiş etdirib.

“İlk dəfə verməli olduqları razılaşmanı indi versinlər”, – Tramp ABŞ-ın hərbi müdaxiləsinin qarşısının necə alınacağı ilə bağlı deyib. “Əgər düzgün razılaşma versələr, bunu etməyəcəyik”.

“Ford” əvvəllər Venesuela əməliyyatında iştirak edib

Bu, “Ford” üçün çox qısa fasilə olacaq. Tramp ötən ilin oktyabrında Maduronun ələ keçirilməsi ilə nəticələnən sürpriz reyd öncəsi Karib hövzəsində böyük hərbi mövcudluq yaradılarkən gəmiyə Aralıq dənizindən Karib dənizinə yönəlmə əmri vermişdi.

Bu addım, həmçinin Tramp administrasiyasının milli təhlükəsizlik və müdafiə strategiyaları ilə ziddiyyət təşkil edir. Həmin strategiyalar diqqətin digər bölgələrdən daha çox Qərb yarımkürəsinə yönəldilməsini nəzərdə tutur.

“Ford”un hərəkəti ilə bağlı suallara cavab olaraq ABŞ Cənub Komandanlığı bildirib ki, ABŞ qüvvələri Latın Amerikasında “Qərb yarımkürəsində qeyri-qanuni fəaliyyətlərə və zərərli aktorlara qarşı mübarizəni” davam etdirəcək.

“Qüvvələrin yerləşdirilməsi dəyişsə də, əməliyyat imkanlarımız dəyişmir”, – Cənub Komandanlığının sözçüsü polkovnik Emanuel Ortis açıqlamasında deyib. O bildirib ki, “ABŞ qüvvələri güc tətbiq etməyə, özlərini müdafiə etməyə və regiondakı ölkə maraqlarını qorumağa tam hazırdır”.

“Ford” zərbə qrupu Yaxın Şərqə 5 mindən çox əlavə hərbçi gətirəcək, lakin “Lincoln” qrupunda mövcud olmayan çox az yeni imkan və silah təqdim edəcək. İki aviadaşıyıcının olması hərbi planlaşdırma üçün mövcud təyyarə və sursatların sayını ikiqat artıracaq.

“Ford” hazırda Karib dənizində yerləşdiyinə görə, onun İran sahillərinə çatması ehtimal ki, bir neçə həftə çəkəcək.

Tramp dəfələrlə həm nüvə proqramını məhdudlaşdırmağa məcbur etmək, həm də Tehranın ölkədaxili etirazlara qarşı qanlı müdaxiləsinə görə İrana qarşı güc tətbiq edəcəyi ilə hədələyib.

İran və ABŞ bir həftə əvvəl Omanda dolayı danışıqlar aparıblar. Tramp daha sonra Tehrana xəbərdarlıq edərək bildirib ki, onun administrasiyası ilə razılaşma əldə olunmaması “çox travmatik” olacaq. Oxşar danışıqlar ötən il iyun ayında, İsrailin İranla 12 gün davam edən müharibəyə başladığı və ABŞ-ın İranın nüvə obyektlərini bombaladığı vaxt iflasa uğramışdı.

Uzunmüddətli aviadaşıyıcı missiyaları heyətə və gəmilərə təsir edir

Bu arada, “USS Gerald R. Ford” ilk dəfə 2025-ci ilin iyun ayının sonlarında dənizə çıxıb və bu o deməkdir ki, ekipaj səkkiz aydır ki, davam etdirdiyi missiyanı daha da uzatmalı olacaq. Gəminin Yaxın Şərqdə nə qədər qalacağı bəlli olmasa da, bu qərar heyət üçün qeyri-adi dərəcədə uzun bir yerləşdirmə deməkdir.

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ali zabiti admiral Deril Kodl ötən ay jurnalistlərə bildirib ki, “Ford”un daha uzun müddət dənizdə saxlanılması “son dərəcə dağıdıcı” olacaq. Kodinin sözlərinə görə, o, uzadılmaların əleyhinədir.

Aviadaşıyıcılar adətən altı-yeddi ay müddətinə yerləşdirilir. “Bu müddət uzandıqda, həyatlar pozulur – qəfil dəfn mərasimləri, planlaşdırılmış toylar, körpə doğumları, hər şey”, – Kodl deyib.

O bildirib ki, “Ford”un yerləşdirilməsinin uzadılması texniki xidmət və təmir qrafikini pozacaq, əlavə aşınmaya səbəb olacaq və baxım tələb edən avadanlıqların sayını artıracaq.

Müqayisə üçün, “USS Dwight D. Eisenhower” 2023–2024-cü illərdə Yaxın Şərqə doqquz aylıq missiya ilə göndərilmiş və vaxtının böyük hissəsini Yəməndə İranın dəstəklədiyi husilərlə qarşıdurmada keçirmişdi. Gəmi 2025-ci ilin əvvəlində planlaşdırıldığı kimi təmirə daxil olsa da, iyul üçün nəzərdə tutulan müddəti keçib və bu günə qədər hələ də tərsanədə qalır.

Kodl bu yaxınlarda “Associated Press”ə verdiyi müsahibədə bildirib ki, onun vizyonu mümkün olduqda nəhəng aviadaşıyıcılardan davamlı istifadə etmək əvəzinə daha kiçik və yeni gəmilərin yerləşdirilməsidir.

Cavid, BakuPost