İranda görünməmiş vəziyyət: Tabut aşdı, kəfən cırıldı, 37 il sonra… – Xomeyni müəmması

Ümumiyyətlə, İranda ali lider institutu təkcə siyasi hakimiyyətin deyil, həm də dini və ideoloji sistemin əsas sütunlarından biri hesab olunur. Bu səbəbdən ali liderlərin vəfatı və vida mərasimləri ölkənin siyasi gələcəyinə, daxili sabitliyinə və beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə təsir edən mühüm hadisələr kimi qiymətləndirilir. Məhz ona görə də bu cür mərasimlər ənənəvi olaraq kütləvi iştirakla müşayiət olunur.

Tarixədə xüsusi yadda qalan dünyanın ən izdihamlı dəfn mərasimlərindən biri də 1989-cu ildə İran İslam Respublikasının banisi Ruhullah Xomeyninin vida mərasimi idi.

Xomeyni Əli Xameneidən fərqli olaraq uzun sürən xəstəlikdən vəfat edib. Məlumata görə, o, 1989-cu il mayın 23-də mədə-bağırsaq qanaxması keçirib. Tehran Qəlb Mərkəzində əməliyyat olunsa da, qısa müddət sonra həyatını itirib. Rəsmi açıqlamada ölüm səbəbinin ürək çatışmazlığı olduğu qeyd edilib.

O zaman 88 yaşında olan Xomeyninin dəfn mərasiminə milyonlarla insan qatılıb. İzdiham o qədər böyük olub ki, cənazənin ənənəvi qaydada daşınması mümkün olmayıb. Nəticədə İran Hərbi Hava Qüvvələri helikopter cəlb edərək cənazəni ərazidən uzaqlaşdırıb. Daha sonra Bəhişt-Zəhra qəbiristanlığında keçirilən dəfn mərasimi də nəzarətsiz insan axını səbəbindən çətin keçib. İzdiham nəticəsində xeyli insan xəsarət alıb, hətta kəfənin cırıldığı görüntülər də tarixə düşüb.

Hər iki ali liderin vida mərasiminə yüz minlərlə, hətta milyonlarla insan qatılıb. İran hakimiyyəti hər iki mərasimi milli həmrəyliyin nümayişi kimi təqdim edib, ölkə üzrə matəm elan olunub. Mərasimlər dövlət televiziyası vasitəsilə canlı yayımlanıb, yüksək vəzifəli dövlət rəsmiləri, din xadimləri və İranın müttəfiqi hesab olunan ölkələrin nümayəndələri də iştirak ediblər.

Əsas fərqlər isə dəfn prosesində və siyasi fonunda özünü göstərib.

1989-cu ildə Ruhullah Xomeyninin dəfn mərasimində insan axını o qədər böyük olub ki, tabut çiyinlər üzərində aparılarkən izdiham nəzarətdən çıxıb. Tabut yerə düşüb, kəfən cırılıb, təhlükəsizlik qüvvələri isə vəziyyətə nəzarəti itirib. Nəticədə mərasim yarımçıq dayandırılıb, cənazə helikopterlə ərazidən çıxarılıb və dəfn daha sonra ciddi təhlükəsizlik tədbirləri altında həyata keçirilib.

Əli Xameneinin vida mərasimində isə belə xaotik mənzərə yaşanmadı. Təhlükəsizlik tədbirləri maksimum səviyyədə təşkil olundu və mərasim əvvəlcədən hazırlanmış plan üzrə keçirildi.images 6

Xameneinin dəfn mərasimi

Bunun əsas səbəblərindən biri də Əli Xameneinin vəfatının Yaxın Şərqdə gərginliyin pik həddə çatdığı dövrə təsadüf etməsi idi. İran-İsrail qarşıdurması, regional təhlükəsizlik riskləri və ölkədaxili həssas vəziyyət səbəbindən bütün mərasim ciddi nəzarət altında keçirildi.

Diqqət çəkən digər məqam isə yeni ali lider Müctəba Xameneinin vida mərasimində iştirak etməməsi oldu. Rəsmi izahda bunun təhlükəsizlik məqsədi daşıdığı bildirilsə də, onun sağlamlıq vəziyyəti və siyasi legitimliyi ilə bağlı müxtəlif iddialar da gündəmə gəldi.

1989-cu ildə isə vəziyyət fərqli idi. Əli Xamenei artıq yeni ali lider seçilmiş və Xomeyninin vida mərasimində iştirak edərək hakimiyyətin davamlılığı mesajını vermişdi.

Hakimiyyətin ötürülməsi baxımından da iki dövr arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Ruhullah Xomeyninin vəfatı İran İslam Respublikası tarixində ilk ali lider dəyişikliyi idi. Həmin dövrdə müəyyən narahatlıqlar yaşansa da, Əli Xameneinin qısa müddətdə ali lider seçilməsi siyasi sistemdə sabitliyin qorunmasına imkan verdi.

Əli Xameneinin vəfatından sonra isə hakimiyyətin ötürülməsi prosesi daha mürəkkəb geosiyasi və daxili siyasi şəraitdə baş tutdu. İqtisadi problemlər, beynəlxalq sanksiyalar, daxili narazılıqlar və regional qarşıdurmalar yeni ali liderin legitimliyi ətrafında müzakirələri daha da gücləndirib.

Nəticə etibarilə, hər iki vida mərasimi İran İslam Respublikasının tarixində dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Lakin Ruhullah Xomeyninin dəfni xalqın emosional reaksiyası və nəzarətdən çıxan izdihamla yadda qaldığı halda, Əli Xameneinin vida mərasimi daha çox görünməmiş təhlükəsizlik tədbirləri, yeni ali liderin ictimaiyyət qarşısına çıxmaması və İranın gələcək siyasi kursu ilə bağlı yaranan suallarla diqqət çəkdi. Bu isə göstərir ki, İranın siyasi sistemi 1989-cu illə müqayisədə həm daxili, həm də beynəlxalq baxımdan daha mürəkkəb və həssas mərhələyə daxil olub.