Mil-Muğanın inkişaf strategiyası: Su qıtlığı, emal müəssisələri və logistika problemləri necə həll edilməlidir?

Azərbaycanda regionların sosial-iqtisadi inkişafı ölkə iqtisadiyyatının tarazlı şəkildə tərəqqisini, bölgələrdə infrastrukturun yenilənməsini və məşğulluğun artırılmasını təmin edən strateji siyasətdir. Bu istiqamətdə indiyə qədər 2 dövlət proqramı icra olunub, üçüncüsü isə icra olunmaq ərəfəsindədir.

Respublikanın aparıcı regionlarından biri də Mil-Muğan iqtisadi rayonudur. Mil-Muğan iqtisadi rayonu Beyləqan, İmişli, Saatlı və Sabirabad rayonlarını birləşdirir. Bu ərazi Azərbaycanın ən mühüm kənd təsərrüfatı zonalarından biridir və iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, sənaye təşkil edir. Regionun əsas üstünlüyü böyük əkin sahələri, Kür və Araz çaylarına yaxınlıq, suvarma imkanları, əmək resursları və Bakı ilə digər iqtisadi mərkəzlər arasında əlverişli nəqliyyat mövqeyidir.

Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli “Bakupost”a bildirib ki, regionların sosial-iqtisadi inkişafı proqramları çərçivəsində son illər Mil-Muğanda əsas diqqət infrastrukturun yenilənməsinə, kənd yollarının və kommunal xidmətlərin yaxşılaşdırılmasına, kənd təsərrüfatının dəstəklənməsinə, yeni istehsal və xidmət obyektlərinin yaradılmasına yönəldilib:

“2019–2023-cü illər üzrə regionların sosial-iqtisadi inkişaf proqramı çərçivəsində regionlarda infrastrukturun, sosial xidmətlərin, məşğulluğun və əhalinin rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilib. Hazırda isə inkişaf tədbirləri 2022–2026-cı illər sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası və ayrı-ayrı sahələr üzrə yeni dövlət proqramları çərçivəsində davam edir”.

“2026-cı ildə pambıqçılığın inkişafı ilə bağlı Sabirabadda keçirilən regional müşavirədə Mil-Muğanın Beyləqan, İmişli, Saatlı və Sabirabad rayonlarından fermerlərin və iri təsərrüfatların iştirakı da bu ərazinin pambıqçılıq üçün əhəmiyyətini göstərir. Yeni 2026–2030-cu illər kənd təsərrüfatı proqramında məhsul istehsalı ilə yanaşı emal sahələrinin inkişafına da diqqət yetirilir”.

“Məsələn, İmişlidə 2026-cı ilin ilk rübündə sənaye istehsalının fiziki həcm indeksi əvvəlki ilin eyni dövrünə nisbətən 107,8 faiz olub. Həmin dövrdə kənd təsərrüfatında fiziki həcm 4 faiz artıb, nəqliyyat və anbar təsərrüfatında isə artım 46,4 faiz təşkil edib. Rayonda əsas kapitala yatırılan investisiyaların həcmi də 40,1 faiz artıb”.

“Başqa sözlə, bölgədə məhsul yetişdirmək potensialı yüksəkdir, amma həmin məhsulun emalı, qablaşdırılması, markalaşdırılması və ixraca hazırlanması daha geniş miqyasda qurulmalıdır. Fermer pambıq, taxıl, tərəvəz və digər məhsulları xammal kimi satmaqla kifayətlənəndə gəlirin böyük hissəsi regiondan kənarda formalaşır. Əgər həmin məhsullar burada emal olunarsa, eyni kənd təsərrüfatı məhsulundan daha yüksək iqtisadi gəlir əldə etmək mümkündür”.

“Məsələn, təkcə pambıq yetişdirmək yox, pambığın təmizlənməsi, iplik və tekstil istehsalı, taxıl istehsalı ilə yanaşı un, makaron və yem sənayesi, meyvə-tərəvəz istehsalı ilə yanaşı soyuducu anbar, çeşidləmə, qablaşdırma, konserv və qurudulmuş məhsul müəssisələrinin yaradılması daha böyük iqtisadi effekt verə bilər”.

A.Nəsirli deyir ki, Mil-Muğan düzənliyi suvarma əkinçiliyindən ciddi şəkildə asılıdır:

“Su məsələsi regionun gələcəyi üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. Buna görə suvarma kanallarının yenilənməsi, su itkilərinin azaldılması, müasir damcı və yağmurlama sistemlərinin genişləndirilməsi, suyun uçotunun aparılması və məhsuldarlığı yüksək olan bitkilərə keçid vacibdir. Su resursundan səmərəli istifadə edilməsə, iqlim dəyişiklikləri və quraqlıq fonunda regionun kənd təsərrüfatı potensialını qorumaq çətinləşəcək”.

Digər mühüm məsələ isə iqtisadçıya görə, kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanmasıdır: “Bölgədə böyük soyuducu anbarlar, logistika mərkəzləri və topdansatış məntəqələri yaradılmalıdır. Fermer məhsulu yığım zamanı məcburən ucuz qiymətə satmaq əvəzinə onu bir neçə ay saxlaya bilsə, bazarda mövsümi qiymət fərqindən daha yaxşı istifadə edə bilər. Bu həm fermerin gəlirini artırar, həm də məhsulun şəhərlərə daşınmasında və ixracında daha sistemli yanaşma yaradardı.

Heyvandarlıq da ayrıca inkişaf etdirilməli istiqamətdir. Bunun üçün yem bazasının gücləndirilməsi, damazlıq təsərrüfatların yaradılması, baytarlıq xidmətlərinin yaxşılaşdırılması və süd-ət emalı müəssisələrinin regionda qurulması vacibdir. Əks halda fermerin istehsal etdiyi süd və ətin böyük hissəsi xammal kimi satılacaq və əsas əlavə gəlir emal mərhələsində regiondan kənarda formalaşacaq”.

“Regionda fermer və sahibkarların yalnız kredit götürməsi deyil, investisiya layihələrinə qoşulması, kooperativlər yaratması və iri emal müəssisələri ilə uzunmüddətli müqavilələr bağlaması üçün şərait yaradılmalıdır. Xüsusilə kiçik fermerlərin birləşərək texnika, anbar və logistika xidmətlərindən birgə istifadə etməsi maya dəyərini azalda bilər.

İnsan kapitalı məsələsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Regionda aqronom, baytar, mexanik, suvarma mütəxəssisi, qida texnoloqu, logist və digər peşələr üzrə kadr hazırlığı gücləndirilməlidir. Gənclərə yalnız dövlət sektorunda deyil, aqrar biznesdə, emal sənayesində və xidmət sektorunda işləmək üçün imkan yaradılmalıdır. Bu baxımdan peşə təhsilinin real müəssisələrin ehtiyacları ilə əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır”.

“Mil-Muğanda turizm potensialı digər sahələrlə müqayisədə daha məhdud olsa da, regionun Kür və Araz çaylarının qovuşduğu ərazi, kənd həyatı, aqroturizm və yerli qida məhsulları üzərindən kiçikmiqyaslı turizm imkanları inkişaf etdirilə bilər. Sabirabadın Kür və Araz çaylarının qovuşduğu ərazidə yerləşməsi buna müəyyən imkan yaradır.

“Bunun üçün suvarma infrastrukturu yenilənməli, kənd yolları və logistika gücləndirilməli, aqrar emal müəssisələrinə investisiya cəlb edilməli, soyuducu anbar şəbəkəsi genişləndirilməli və fermerlərin bazara çıxışı yaxşılaşdırılmalıdır.

Əgər bu istiqamətlər paralel şəkildə həyata keçirilsə, Mil-Muğan yalnız Azərbaycanın əsas kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal edən regionlarından biri deyil, həm də həmin məhsullardan yüksək əlavə dəyər yaradan aqrar-sənaye mərkəzinə çevrilə bilər. Əsas məsələ regiona ayrılan vəsaitin təkcə infrastruktur obyektlərinin tikintisinə deyil, davamlı gəlir və məşğulluq yaradan biznes layihələrinə yönəldilməsidir. Dövlət Statistika Komitəsinin regionlar üzrə məlumat bazasında da Mil-Muğan ayrıca iqtisadi rayon kimi Beyləqan, İmişli, Saatlı və Sabirabadı əhatə edir və onun kənd təsərrüfatı, sənaye, əmək bazarı, investisiya və digər göstəriciləri ayrıca izlənilir”.