Dünyanı fəth etdi, məzarı yoxa çıxdı...

"Bakupost" Lent.az-a istinadla xəbər verir ki, Makedoniyalı İsgəndər eramızdan əvvəl 323-cü ildə Babildə, cəmi 32 yaşında ölüb.

Onun ölüm səbəbi də məzarı qədər müəmmalıdır. Qədim mənbələrdə sərkərdənin yüksək hərarət, güclü ağrı və tədricən yaranan iflicdən sonra vəfat etdiyi bildirilir. Müasir tədqiqatçılar malyariya, tif, mədəaltı vəzin iltihabı və başqa xəstəlikləri mümkün səbəblər sırasında göstərirlər. Zəhərlənmə iddiasını təsdiqləyən qəti sübut isə yoxdur.

İsgəndərin ölümündən sonra onun nəşinin mumiyalanaraq qızıl tabuta yerləşdirildiyi bildirilir. Möhtəşəm dəfn arabasının hazırlanması uzun çəkdiyi üçün cənazə karvanı yalnız təxminən iki il sonra yola çıxıb. İlkin plan İsgəndərin Makedoniyadakı kral məzarlığında dəfn olunması idi.

Ancaq sərkərdənin generalları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlamışdı. İsgəndərin cəsədinə sahib olmaq sadəcə dəfn məsələsi deyildi. Nəşi qoruyan şəxs özünü onun qanuni siyasi varisi kimi təqdim edə bilərdi. Misiri idarə edən Ptolemey cənazə karvanının yolunu dəyişdirərək nəşi öz nəzarətinə götürüb.

Tarixi məlumatlara əsasən, İsgəndər əvvəlcə qədim Misirin mühüm mərkəzlərindən olan Memfisdə dəfn edilib. Sonradan onun nəşi özünün əsasını qoyduğu İsgəndəriyyə şəhərinə aparılıb. Burada “Soma” və ya “Sema” adlandırılan böyük bir məqbərədə saxlanıldığı ehtimal edilir.

Məzarın həqiqətən mövcud olduğunu göstərən əsas dəlillər qədim müəlliflərin qeydləridir. Roma imperatoru Avqustun İsgəndərin nəşini ziyarət etdiyi, onun başına qızıl tac qoyduğu və təsadüfən mumiyanın burnunu zədələdiyi yazılır. Yuli Sezarın da məqbərəni ziyarət etdiyi barədə məlumatlar var. Bu qeydlər İsgəndərin məzarının ən azı Roma dövründə İsgəndəriyyədə tanındığını göstərir.

Eramızın IV əsrindən sonra məqbərə haqqında məlumatlar tədricən kəsilir. İsgəndəriyyədə baş verən zəlzələlər, sunamilər, dini qarşıdurmalar və şəhərin dəfələrlə yenidən qurulması qədim tikililərin böyük hissəsini məhv edib. Köhnə şəhərin bəzi əraziləri su altında qalıb, digər hissələrinin üzərində isə müasir binalar tikilib.

Məhz buna görə tarixçilərin ən güclü ehtimalı məzarın müasir İsgəndəriyyənin mərkəzində, qədim kral məhəlləsinin qalıqları altında yerləşməsidir. Şəhərin sıx məskunlaşması geniş qazıntı aparmağa imkan vermir. Arxeoloqların qarşısında duran əsas maneə sübutun azlığı deyil, ehtimal edilən əraziyə çatmağın çətinliyidir.

Birinci ehtimal İsgəndəriyyədəki Nəbi Daniyal məscidinin altıdır. XIX əsrdən etibarən məscidin altında qədim tunellər və daş otaqların olduğu barədə məlumatlar yayılıb. Lakin burada İsgəndərin məzarını təsdiqləyən yazı, cəsəd və ya kral nişanı tapılmayıb.

İkinci ehtimal Misirin qərbindəki Siva vahəsidir. İsgəndər sağlığında buradakı Amon məbədinə gedib və kahinlər onu tanrının oğlu elan ediblər. Buna görə bəzi tədqiqatçılar onun məhz Siva yaxınlığında dəfn olunduğunu irəli sürüblər. Ancaq bu iddia elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilən maddi sübutla təsdiqlənməyib.

Üçüncü ehtimal isə məzarın İsgəndəriyyənin qədim kral məhəlləsində, indiki Şəllalat bağlarının ətrafında yerləşməsidir. Burada aparılan qazıntılarda antik şəhərin küçələri, tikili qalıqları və İsgəndər dövrünə aid əşyalar aşkarlanıb. Bununla belə, məzarın özü hələ üzə çıxmayıb.

İstanbul Arxeologiya Muzeyində saxlanılan “İsgəndər sarkofaqı” da tez-tez sərkərdənin tabutu hesab edilir. Əslində bu ad onun üzərində İsgəndərin döyüş səhnələrinin təsvir olunması ilə bağlıdır. Sidon kral nekropolundan tapılan sarkofaqın İsgəndərin cəsədinə aid olduğuna dair sübut yoxdur.

İsgəndərin Azərbaycanla bağlı izi daha çox tarixi yaddaşda və ədəbiyyatda yaşayır. Nizami Gəncəvi “İsgəndərnamə” əsərində hökmdarı yalnız fateh kimi deyil, bilik axtaran filosof və ədalətli rəhbər kimi təqdim edib. Əsərdə İsgəndərin Bərdəyə gəlməsi və Nüşabə ilə görüşməsi təsvir olunur. Bu səhnələr tarixi sənəd deyil, böyük şairin yaratdığı bədii-fəlsəfi süjetdir. Nizaminin əsəri İsgəndər obrazının Azərbaycan mədəniyyətində əsrlər boyu yaşamasına mühüm təsir göstərib.

Bütün nəzəriyyələr arasında ən inandırıcı ünvan hələ də İsgəndəriyyədir. Qədim müəlliflər məzarın orada olduğunu bildirirlər, Roma hökmdarlarının ziyarətləri də bunu gücləndirir. Lakin üzərində İsgəndərin adı olan məqbərə, qalıqlar və ya genetik sübut tapılmayınca tarixçilər son nöqtəni qoya bilməyəcəklər. Dünyanı fəth edən hökmdarın son sirri, görünür, öz adını verdiyi şəhərin altında açılacağı günü gözləyir.