Qurğuşundan qızıl yaratdılar: Minilliklərlə davam edən arzu gerçəkləşir?

Bakupost.az Qaynarinfo-ya istinadən xəbər verir ki, keçmiş alimlər ömürlərini dəyərsiz metalları qızıla çevirmək, yəni "Chrysopoeia” arzusu uğrunda sərf etsələr də, daim uğursuzluqla üzləşiblər. Lakin bu gün nəzəri baxımdan bu arzunu reallaşdırmaq düşündüyümüzdən daha asandır. Bunun üçün tələb olunanlar isə nəhəng bir hissəcik sürətləndiricisi, son dərəcə böyük enerji və demək olar ki, məhdudiyyətsiz büdcədir.

Dünyanın ən inkişaf etmiş laboratoriyalarından biri olan CERN qədim simyacıların çata bilmədiyi bu nəticəni Böyük Adron Toqquşdurucusunda həyata keçirilən ALICE təcrübəsi vasitəsilə əldə edib. Fiziklərin əsas məqsədi qızıl istehsal etmək deyil, Böyük Partlayışdan dərhal sonrakı şəraiti simulyasiya etmək üçün ağır hissəcikləri toqquşdurmaq olub. Bu proses zamanı işıq sürətinə yaxın templə hərəkət edən qurğuşun hissəcikləri bir-birinə yönəldilib və nəticə gözlənilməz olub: ümumilikdə 86 milyard qızıl nüvəsi yaranıb. Lakin bu rəqəm ilk baxışdan böyük görünsə də, fiziki ölçüyə çevrildikdə bir qramın trilyonda birindən belə azdır. Bu səbəbdən bu üsulla varlanmaq istəyənlər üçün nəticənin ümidverici olmadığı açıq şəkildə görünür.

Kimyəvi səviyyədə qurğuşun və qızıl bir-birindən tamamilə fərqli görünsə də, atom səviyyəsində aralarındakı fərq yalnız proton sayıdır. Qurğuşun nüvəsində 82 proton, qızıl nüvəsində isə 79 proton mövcuddur. Nəzəri olaraq, qurğuşun atomundan üç protonu dəqiq şəkildə ayırmaq mümkün olarsa, nəticədə saf qızıl əldə edilə bilər. Lakin bu əməliyyatı yüksək dəqiqliklə həyata keçirmək hələ ki mümkün deyil.

CERN-də çalışan fiziklər qurğuşun hissəciklərini bir-biri ilə birbaşa toqquşdurmaq əvəzinə, çox yaxın məsafədən ötürərək güclü elektromaqnit sahələrinin qarşılıqlı təsirini yaradırlar. Bu intensiv enerji sahəsi qurğuşun atomundan protonların qopmasına səbəb olur. Təsadüfən məhz üç proton ayrıldıqda isə qızıl əmələ gəlir.

CERN-də əldə edilən bu qızıl nüvələri zərgərlik məmulatlarına çevriləcək səviyyədə deyil. Yaranan miqdar o qədər azdır ki, adi müşahidə üsulları ilə aşkarlanması mümkün olmur. Alimlər bu mövcudluğu sübut etmək üçün proton və neytronlardakı ən xırda dəyişiklikləri ölçə bilən xüsusi kalorimetrlərdən istifadə edirlər. Üstəlik, bu qızıl atomları son dərəcə qeyri-sabitdir və digər hissəciklərlə toqquşaraq yox olmadan əvvəl cəmi bir mikrosaniyə mövcud qala bilir. Bu səbəbdən fiziklər üçün bu nəticə möcüzədən daha çox əsas təcrübələrə mane olan əlavə bir səs-küy kimi qiymətləndirilir.

Bu sahədə aparılan tədqiqatlar yeni deyil. 1941-ci ildə civə, 1980-ci ildə isə bizmut izotopları vasitəsilə süni qızıl istehsalı sınaqdan keçirilib. Lakin əldə edilən nəticələr ya radioaktiv, ya da müşahidə üçün həddən artıq qeyri-sabit olub. 2002 və 2004-cü illərdə aparılan əvvəlki təcrübələrdə də oxşar nəticələr əldə edilsə də, son sınaqlarda qeydə alınan 86 milyard nüvənin yaranması əvvəlkilərlə müqayisədə əhəmiyyətli irəliləyiş hesab olunur. Buna baxmayaraq, yüksək xərclər və istehsal prosesinin çətinliyi kimyagərlərin minillik arzusunun hələlik yalnız laboratoriya dəhlizlərində "elmi maraq” olaraq qalacağını göstərir.