Rusiya Alyaskanı dəyərindən ucuz satdı: ABŞ-a milyardlar qazandıran müqavilə

"Bakupost" xəbər verir ki, bu barədə "Indian Defence Review” nəşri yazıb.

Nəşrin xatırlatdığına görə, 30 mart 1867-ci ildə Vaşinqtonda ABŞ dövlət katibi Uilyam Henri Syuard və Rusiyanın naziri Eduard Stekl Rusiya imperiyasının Şimali Amerikadakı mövcudluğuna son qoyan müqaviləni imzalayıblar. ABŞ sahəsi 1,55 milyon kvadratkilometrdən çox olan əraziyə görə Rusiyaya 7,2 milyon dollar ödəyib. Bu məbləğ bugünkü dəyərlə təxminən 157 milyon dollara bərabərdir və hər akr üçün iki sentdən də az təşkil edirdi.

Rəsmi adı "Ərazinin verilməsi haqqında" müqavilə olan sənədlə indiki Alyaska ştatı ABŞ-ın nəzarətinə keçdi. Müqavilə xəz ticarətinin zəifləməsi, ağır müharibələr və uzun sürən danışıqlardan sonra Rusiyanın bölgədə yüz ildən artıq davam edən mövcudluğuna son qoydu.

Alyaska Rusiyanın zərər gətirən xəz koloniyası idi

Məqalədə bildirilir ki, rus tədqiqatçıları İvan Fyodorov və Vitus Berinq 1732 və 1741-ci illərdə Alyaska sahillərinə çatmışdılar. Onların ekspedisiyaları Rusiyanın bölgədə nəzarət qurmasına və iqtisadiyyatı demək olar ki, tamamilə xəz ticarətindən asılı olan koloniyanın yaradılmasına şərait yaratdı.

Əsas gəlir mənbəyi Avropada yüksək qiymətə satılan dəniz samurlarının xəzləri idi. Bu fəaliyyətin idarə olunması üçün "Rusiya-Amerika Şirkəti” yaradılmış, amerikalı tacirlər isə onun əsas ticarət tərəfdaşları olmuşdular.

Lakin bu model uzunömürlü olmadı. Koloniya Sankt-Peterburqdan minlərlə kilometr uzaqda yerləşdiyindən Avropa ilə ticarət xeyli çətinləşirdi. Nəşrin yazdığına görə, burada yaşayan əhalinin sayı heç vaxt təxminən 2 500 nəfəri keçməyib. Bundan əlavə, həddindən artıq ov nəticəsində koloniyanın əsas gəlir mənbəyi olan dəniz samurlarının sayı kəskin azalıb.

Məqalədə qeyd olunur ki, Rusiyanın maliyyə vəziyyəti 1853–1856-cı illərdə Fransa, Böyük Britaniya və Osmanlı imperiyasına məğlub olduğu Krım müharibəsindən sonra daha da pisləşmişdi. Müharibə dövlətə ciddi maliyyə yükü gətirmiş, uzaq koloniyanın saxlanılması isə getdikcə daha az məqsədəuyğun hesab olunurdu.

Rusiya Alyaskanı satmağa qərar verdi

1850-ci illərə qədər Rusiya Sakit okean hövzəsində sərhədlərinə daha yaxın yeni ərazilər əldə etmişdi. 1858-ci ildə Amur çayı boyunca torpaqları, 1860-cı ildə isə indiki Vladivostok yaxınlığındakı Primorsk diyarını öz ərazisinə qatmışdı.

Nəşr bildirir ki, bu ərazi genişlənməsi bahalı və uzaq Alyaskanın strateji əhəmiyyətini azaltdı. Eyni zamanda, Böyük Britaniyanın "Hudson's Bay Company” şirkəti uzun müddətdir bölgədə təsirini artırmağa çalışırdı və Krım müharibəsi zamanı Britaniya qüvvələri artıq Rusiyanın Kamçatka bölgəsinə hücum etmişdi.

Rusiya Alyaskanın Böyük Britaniyanın nəzarətinə keçməsini istəmirdi. Buna görə də ərazinin ABŞ-a satılması həm zərər gətirən koloniyadan qurtulmağa, həm də onun britaniyalıların əlinə keçməsinin qarşısını almağa imkan verirdi. Həmin dövrdə Rusiya ilə ABŞ Böyük Britaniyaya qarşı oxşar etimadsızlıq nümayiş etdirirdi və Vaşinqton ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı İttifaqı dəstəkləyirdi.

16 dekabr 1866-cı ildə imperator II Aleksandr Qış sarayında nazirlərlə müşavirə keçirərək Alyaskanın satılması barədə yekun qərarı verdi. O, minimum satış qiymətini 5 milyon dollar müəyyən etdi və Eduard Stekli danışıqlar aparmaq üçün Vaşinqtona göndərdi.

Danışıqlar zamanı Syuard qiymətin artırılmasına nail oldu və nəticədə tərəflər 7,2 milyon dollar məbləğində razılığa gəldilər. Müqavilə 30 mart 1867-ci ildə imzalandı.

Syuard tənqidlərə baxmayaraq müqaviləni reallaşdırdı

Uilyam Henri Syuard ABŞ-da həm Avraam Linkolnun, həm də Endryu Consonun prezidentliyi dövründə təxminən səkkiz il dövlət katibi vəzifəsində çalışıb. O, Alyaskanın alınması ideyasını israrla müdafiə etsə də, bu razılaşma hər iki ölkədə ciddi şübhə ilə qarşılanmışdı.

Rusiyada bəzi məmurlar ərazinin ABŞ-a verilməsini alçaldıcı addım hesab edirdilər. ABŞ-da isə tənqidçilər bu alışı "donmuş səhraya xərclənmiş pul", "Syuardın axmaqlığı" və "Syuardın soyuducusu" kimi istehzalı ifadələrlə xarakterizə edirdilər.

9 aprel 1867-ci ildə ABŞ Senatı müqaviləni ratifikasiya etdi, 28 mayda isə prezident Endryu Conson sənədi imzaladı. Ərazinin rəsmi təhvil verilməsi 18 oktyabr 1867-ci ildə baş tutdu.

Lakin ödəniş faktiki olaraq təxminən bir il gecikdi. Vəsaitin ayrılması haqqında qanun Nümayəndələr Palatasından keçməli idi, lakin 1868-ci ildə prezident Consona qarşı impiçment proseduru bu prosesi ləngitdi. Nəticədə ABŞ Maliyyə Nazirliyi ödənişi yalnız 1 avqust 1868-ci ildə həyata keçirdi.

Müəlliflərin sözlərinə görə, federal hökumət təxminən 30 il ərzində Alyaskaya ciddi diqqət ayırmayıb. Ərazi əvvəlcə ordu, donanma və Maliyyə Nazirliyi tərəfindən idarə olunub. Yalnız 1884-cü ildə əsas vəzifəsi mədən sənayesinə nəzarət olan mülki administrasiya yaradılıb.

Alyaskanın əsl dəyəri onilliklər sonra üzə çıxdı

Nəşrin qeyd etdiyi kimi, böyük qızıl yataqlarının aşkar edilməsindən sonra bu alışla bağlı şübhələr sürətlə aradan qalxdı. 1896-cı ildə Yukonda iri qızıl yatağı tapıldı və Alyaska məşhur Klondayk qızıl axtarışı dövrünün əsas giriş qapısına çevrildi.

"Bu kəşf ilkin alış qiymətini dəfələrlə üstələyən gəlirlər gətirdi və amerikalıların yeni əraziyə münasibətini tamamilə dəyişdi", deyə nəşr yazır.

Sonrakı illərdə meşə ehtiyatları, balıqçılıq, eləcə də qızıl, sink və kömür kimi faydalı qazıntılar mühüm gəlir mənbəyinə çevrildi. Daha sonra isə böyük neft və təbii qaz yataqları aşkar edildi ki, onların gətirdiyi gəlirlər Syuardın ödədiyi 7,2 milyon dolları dəfələrlə üstələdi.

Alyaskanın strateji əhəmiyyəti II Dünya müharibəsi zamanı bir daha özünü göstərdi. 3 yanvar 1959-cu ildə isə Alyaska rəsmi olaraq ABŞ-ın 49-cu ştatı oldu.

Rusiya ilə ABŞ arasında simvolik mübahisə mövzusu

Müəlliflərin fikrincə, Alyaskanın satılması iki ölkə arasındakı münasibətlərdə bu gün də simvolik mövzu olaraq qalır. Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğalından sonra bəzi rus deputatlar ABŞ Rusiyanın aktivlərini donduracağı təqdirdə "Alyaskanı geri qaytarmaq" barədə hədələr səsləndirmişdilər.

Lakin nəşrin xatırlatdığına görə, Alyaska qubernatoru bu bəyanatlara istehza ilə yanaşaraq rus siyasətçilərinə bu planın həyata keçirilməsində "uğurlar" arzulayıb. ABŞ hökuməti də həmin açıqlamaları ciddi qəbul etməyib.

Bundan sonra Rusiyanın sosial şəbəkələrində guya 2022 və 2024-cü illərdə dövlət qurumlarının Alyaskanın satışı ilə bağlı müqaviləni "uyğunsuzluq" səbəbindən ləğv etdiyinə dair əsassız iddialar yayılıb. Əslində isə həmin müqaviləyə yenidən baxılmayıb.