Fərid Eyvazov: "Dövlət pul xərcləyirsə, nəticə də görünməlidir"

Fərid Eyvazovun Bakupost.az-a müsahibəsini təqdim edirik:

- Fərid bəy, son fərman səhiyyə gündəminin əsas mövzusuna çevrilib. İlk baxışda bu qərar struktur dəyişikliyi kimi görünür. Sizcə, əslində nə baş verir?

- İlk baxışda bunu sadəcə struktur dəyişikliyi kimi təqdim etmək olar. Amma mahiyyət daha dərindir. Burada söhbət hansısa qurumun adının dəyişməsindən və ya iki təşkilatın mexaniki birləşdirilməsindən getmir. Söhbət səhiyyə idarəçiliyində yeni məntiqin qurulmasından gedir.

19 mart 2026-cı il tarixli fərmanla İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin əhalinin icbari tibbi sığortası sahəsində səlahiyyətləri, müəyyən istisnalar nəzərə alınmaqla, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə həvalə olunub. Eyni zamanda həmin qurum Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyi ilə birləşdirilərək Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi yaradılıb. Dərman və tibbi vasitələrlə təminat TƏBİB-ə, reabilitasiya xidmətləri və müvafiq müəssisələr isə Sosial Xidmətlər Agentliyinə verilib. Bu, sistemin funksiyalar üzrə yenidən bölüşdürülməsi deməkdir.

- Yəni sizcə, burada əsas məsələ “kim hara keçir” yox, “sistem necə işləyəcək” sualıdır?

- Tam olaraq belədir. Əsas məsələ yeni adlar deyil, yeni iş prinsipidir. Məncə, bu fərmanın arxasında çox aydın bir dövlət yanaşması görünür: vətəndaş daha keyfiyyətli xidmət almalıdır, təminat daha yaxşı işləməlidir, proses daha aydın və operativ olmalıdır, dövlətin ayırdığı vəsait isə real nəticəyə çevrilməlidir.

Dövlət onsuz da səhiyyəyə böyük resurs ayırır. Amma məsələ sadəcə pul xərcləmək deyil. Əsas məsələ o pulun nəticəsi olan işə yönəlməsidir. Əgər dövlət vətəndaş üçün vəsait ayırırsa, vətəndaş da bunun qarşılığında daha yaxşı xidmət görməlidir. Mən bu fərmanı məhz bu prizmadan oxuyuram.

- Son fərmanda yaradılan yeni Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi nəyi dəyişə bilər?

- Bu qurumun yaradılması, məncə, ilk növbədə cavabdehliyin daha aydın görünməsinə xidmət edir. Fərmanda göstərilir ki, yeni Agentlik icbari tibbi sığortanın tətbiqi, tibbi xidmətlərin maliyyələşdirilməsi üçün vəsaitin icbari tibbi sığorta fondunda cəmləşdirilməsi və idarə olunması, dövlət adından tibbi xidmətlərin mərkəzləşdirilmiş alıcısı funksiyası, xərclərin ödənilməsi, əlilliyin müəyyən edilməsi və çağırışçılar üzrə yekun tibbi müayinə istiqamətlərində fəaliyyət göstərəcək.

Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, sığorta və ekspertiza xətti daha əlaqəli idarə olunacaq. Yəni bir tərəfdə maliyyələşdirmə, digər tərəfdə tibbi-sosial qiymətləndirmə varsa, bunların daha yaxın sistemdə işləməsi həm xərclərin daha düzgün idarə olunmasına, həm də qərarların daha əsaslı verilməsinə şərait yarada bilər. Mən bunu dağınıq səlahiyyətlərin toplandığı daha cavabdeh model kimi görürəm.

- Çox sadə bir şey nəzərdə tuturam: dövlətin xərclədiyi vəsait vətəndaşın həyatında hiss olunmalıdır. Kağız üzərində struktur dəyişiklikləri, hesabatlar, sxemlər, idarəetmə cədvəlləri öz-özlüyündə hələ nəticə deyil. Nəticə o zaman olur ki, vətəndaş real dəyişiklik hiss edir.

Məsələn, müraciətinə baxılma vaxtı azalırsa, xidmətə çıxışı rahatlaşırsa, dərman və tibbi vasitələrlə təminat sürətlənirsə, ekspertiza prosesi daha şəffaf olursa, reabilitasiya xətti daha aydın qurulursa — bu artıq nəticədir. Mənim üçün əsas meyar budur. Dövlət pul xərcləyirsə, nəticə də görünməlidir.

Fərid Eyvazov: Mən bunu düzgün tətbiq olunduğu halda məntiqli qərar hesab edirəm. Çünki TƏBİB dövlət səhiyyə sisteminə daxil olan tibb müəssisələrinin idarə edilməsini və fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirən publik hüquqi şəxsdir. Təminat mexanizmi xidmətin faktiki icra olunduğu blokdan çox uzaq olduqda koordinasiya zəifləyir. TƏBİB-in icraedici xəttə yaxın olması isə təminatın daha operativ qurulmasına kömək edə bilər.

Yəni burada məntiq budur ki, dərman və tibbi vasitələrlə bağlı hüquq və öhdəliklər xidməti faktiki daşıyan sistemə yaxınlaşdırılsın. Əgər bu hissə düzgün idarə olunsa, vətəndaş daha çevik və daha güclü təminat görəcək.

- Reabilitasiya təkcə tibbi prosedur deyil. Bu, insanın yenidən həyata qayıdışı ilə bağlı prosesdir. Burada əmək qabiliyyəti, sosial adaptasiya, gündəlik funksionallıq, ailə və cəmiyyətə reinteqrasiya kimi məsələlər var. Ona görə də reabilitasiyanın sosial blokda cəmləşdirilməsi öz məntiqinə görə anlaşılırdır. Bu bölgü fərmanda da əksini tapır.

Amma burada çox vacib bir şərt var: tibbi müalicə ilə sosial reinteqrasiya arasında boşluq olmamalıdır. Əgər koordinasiya zəif olsa, vətəndaş yenə sistem içində çətinlik yaşaya bilər. Əgər koordinasiya güclü olsa, bu model daha düzgün işləyəcək.

- Ən güclü tərəf odur ki, sistem nəticəni ölçmək imkanı verir. Səhiyyədə həmişə əsas problem vəsait çatışmazlığı olmur. Bəzən əsas problem odur ki, xərclənən vəsaitin nəticəsi aydın görünmür. Halbuki dövlətin səhiyyəyə ayırdığı hər manat xidmət keyfiyyəti, operativlik, əlçatanlıq, təminat və vətəndaş məmnuniyyəti kimi geri qayıtmalıdır.

Əgər maliyyələşdirən tərəf, xidmət göstərən tərəf, ekspertiza aparan tərəf və təminat mexanizmi arasında səlahiyyətlər aydın bölünürsə, onda həm cavabdehlik güclənir, həm də nəticəni ölçmək asanlaşır. Mən yeni modelin ən güclü tərəfini məhz burada görürəm.

- Vətəndaş üçün ən konkret qazanc daha aydın, daha sürətli, daha anlaşılan sistem ola bilər. İnsan üçün əsas məsələ hansı qurumun adının nə olması deyil. Onun üçün əsas budur ki, işim vaxtında həll olunurmu, sistemdə itib-batmıram ki, təminatım gecikmir ki, qərar prosesi başadüşüləndirmi?

Əgər bu islahat nəticəsində vətəndaş daha az vaxt itirəcəksə, daha az qapı döyəcəksə, daha operativ təminat alacaqsa, daha aydın qərar görəcəksə, onda real fayda ortaya çıxacaq. Məncə, islahatın uğur meyarı da budur.

- Bu fərmanı ayrıca oxumaq düzgün deyil. Bu, ümumi institusional islahat xəttinin bir hissəsidir. Məsələn, 30 dekabr 2025-ci ildə Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Müəssisələrinin Monitorinqi Agentliyi yaradıldı və ona dövlət müəssisələrinin, eləcə də dövlət adından yaradılan publik hüquqi şəxslərin büdcə layihələrinin, proqnozlarının və smetələrinin icrasının monitorinqi və təhlili funksiyaları verildi. Bu, dövlətin artıq yalnız xərcləyən yox, həm də xərclənən vəsaitin səmərəsini ölçən modelə keçdiyini göstərir.

Səhiyyədə baş verən son dəyişiklikləri də mən bu ümumi yanaşmanın davamı kimi görürəm. Mesaj aydındır: dövlət vəsaiti xərclənirsə, onun ictimai nəticəsi də görünməlidir.

- Bəli, tam olaraq belədir. Bu, sadəcə idarəetməni rahatlaşdırmaq üçün edilən dəyişiklik deyil. Bu, daha çox nəticəyönümlü idarəetmə modelinə keçid cəhdidir. Səhiyyədə əsas göstərici yalnız struktur deyil, vətəndaşın xidmətdən nə qazandığıdır.

Xəstə daha rahat xidmət alırmı? Təminat daha yaxşı qurulubmu? Ekspertiza prosesi daha aydın işləyirmi? Maliyyələşmə daha səmərəli idarə olunurmu? Əsas suallar bunlardır. Məncə, son fərmanın dəyəri də məhz bu suallara verəcəyi cavabla ölçüləcək.

- Bəs risklər? Heç risk görmürsünüz?

- Əlbəttə, risklər var. Hər struktur islahatında keçid dövrü həssas olur. İnformasiya sistemləri vaxtında uyğunlaşdırılmasa, daxili prosedurlar yenilənməsə, vətəndaş üçün müraciət marşrutları aydın izah edilməsə, qurumlararası koordinasiya zəif olsa, qısa müddətdə problemlər yarana bilər.

Ancaq fərmanın özündə keçid tədbirləri, yeni Agentliyin nizamnaməsinin hazırlanması və Agentlik qeydiyyata alınana qədər mövcud qurumların fəaliyyətini davam etdirməsi nəzərdə tutulur. Bu, keçidin planlı şəkildə idarə olunmasının nəzərdə tutulduğunu göstərir.

- Həlledici dərəcədə vacibdir. Məncə, bu islahatın uğurunu müəyyən edəcək əsas məsələ rəqəmsal inteqrasiyadır. Əgər sığorta, ekspertiza, təminat və reabilitasiya ilə bağlı informasiya sistemləri bir-biri ilə işləyirsə, onda müraciət yolu qısalacaq, təkrar sənədləşmə azalacaq, qərar sürətlənəcək və nəticələr daha aydın ölçüləcək. Prezidentin daha əvvəlki qərarlarında icbari tibbi sığorta üzrə informasiya resurslarının səhiyyə informasiya resurslarına inteqrasiyası xətti də ayrıca vurğulanmışdı.

Əgər bu rəqəmsal sinxronizasiya qurulmasa, ən yaxşı struktur belə kağız üzərində qala bilər. Müasir səhiyyə idarəçiliyində əsas məsələ sxem yox, işləyən sistemdir.

- Mənim yekun mövqeyim budur: bu fərmanın arxasında duran əsas xətt ölkə rəhbərliyinin vətəndaşı düşünməsi, onun daha keyfiyyətli xidmət almasını hədəfləməsi, təminatın yaxşılaşmasına çalışması və dövlətin ayırdığı vəsaiti daha nəticəli sistemə yönəltmək istəməsidir. Bu, səhiyyədə yeni idarəetmə fəlsəfəsinin əlamətidir.

Dövlət onsuz da pul xərcləyir. Amma o vəsait nəticəsi olan işə xərclənməlidir. Əgər vətəndaş daha yaxşı xidmət alırsa, təminat güclənirsə, proses sadələşirsə və nəticə ölçülə bilirsə, onda bu islahat öz məqsədinə çatmış sayılacaq.

Məncə, son fərmana məhz bu prizmadan baxmaq lazımdır: yeni ad, yeni tabelilik və yeni struktur kimi yox, daha aydın səlahiyyət, daha güclü təminat, daha keyfiyyətli xidmət və daha ölçülə bilən nəticə yaradan sistem kimi.