Orqan alverinə qarşı konvensiyaya qoşulan 16-cı ölkə – Xəstə sayı donorlardan 6 dəfə çoxdur

Milli Məclis Avropa Şurasının insan orqanlarının alverinə qarşı Konvensiyasının (CETS 216) ratifikasiyasını gündəliyə daxil edib. Prezident İlham Əliyev sənədi 30 oktyabr 2023-cü ildə imzalayaraq Azərbaycanın konvensiyaya qoşulmaq niyyətini bəyan edib. Hazırda ratifikasiya prosesi parlamentdə başlanmağa hazırdır.

Bakupost.az xəbər verir ki, bununla bağlı dünya mediasında araşdırma yazı dərc olunub. Bu yazıda konvensiyanın mahiyyəti, onun gətirə biləcəyi dəyişikliklər və Azərbaycanın bu razılaşmaya nə dərəcədə hazır olduğu təhlil olunur.

Azərbaycan bu yaxınlarda beyin ölümü diaqnozu qoyulmuş donordan alınan orqanlarla ilk transplantasiyanı həyata keçirib. Bununla belə, ölkədə orqan donorlarının sayı transplantasiya gözləyən xəstələrin sayından azı altı dəfə azdır.

Konvensiya iştirakçı dövlətlərdən orqan alverinə qarşı hüquqi və institusional tədbirləri gücləndirməyi tələb edir. Preambulada əsas məqsədlər kimi orqan alverinin qarşısının alınması, qurbanların hüquqlarının qorunması və milli, regional, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi göstərilir.

Parlamentin tədqiqat xidmətinin məlumatına görə, 25 mart 2015-ci ildə imzalanan və 1 mart 2018-ci ildə qüvvəyə minən bu sənəd orqan alverinə tam şəkildə həsr olunmuş yeganə beynəlxalq sazişdir. 2025-ci ilin yanvarına olan vəziyyətə görə konvensiya cəmi 15 ölkə tərəfindən ratifikasiya edilib ki, bu da onun tətbiq dairəsini məhdudlaşdırır.

Konvensiya insan orqanlarının lazımi razılıq olmadan və ya maddi qazanc qarşılığında çıxarılmasını cinayət əməli kimi tanımağı tələb edir. Həm canlı, həm də vəfat etmiş donordan razılıq olmadan orqan götürülməsi, eləcə də donor və ya üçüncü şəxslərə maddi fayda verilməsi cinayət məsuliyyəti yaradır. Qanunsuz çıxarılmış orqanlardan istifadə, onların implantasiyası, eləcə də bu proseslərin təşkili, daşınması və saxlanması kimi vasitəçilik fəaliyyəti də cinayət hesab olunur.

Beynəlxalq “Qırmızı Xaç”ın araşdırmalarına görə, konvensiya orqan alveri şəbəkələrində iştirak edən bütün tərəflər üçün – donorlar və resipiyentlər istisna olmaqla – cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutur. Buraya vasitəçilər, tibb işçiləri, logistika şirkətləri və digər iştirakçılar daxildir.

Konvensiyanın yurisdiksiyası iştirakçı dövlətlərin ərazisi və onların vətəndaşları ilə məhdudlaşır. “Qırmızı Xaç”ın qeyd etdiyi kimi, sənəd razılaşmaya qoşulmayan ölkələrdə törədilən cinayətlərə şamil edilmir və bu da orqan alverçiləri üçün boşluqlar yaradır.

Saziş həmçinin hər bir iştirakçı ölkədə monitorinq komitəsinin yaradılmasını və beynəlxalq əməkdaşlığın təşviqini nəzərdə tutur. Konvensiyanın 23-cü maddəsi dövlətlər arasında məlumat mübadiləsi və istintaqlarda əməkdaşlığı təmin edir.

Azərbaycanda orqan donorluğu və transplantasiya sahəsində əsas hüquqi baza 2012-ci ildə qəbul edilmiş “İnsan orqanlarının və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında” Qanundur. 8 dekabr 2020-ci il tarixli prezident sərəncamı ilə Səhiyyə Nazirliyi yanında Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzi yaradılıb. Mərkəz donorlar və resipiyentlər üzrə vahid dövlət bazasının formalaşdırılmasına və gözləmə siyahısının idarə olunmasına cavabdehdir.

Donorluq sistemi könüllülük prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir. Donor olmaq istəyən şəxslər donor kartı almalı və razılıqlarını rəsmi şəkildə təsdiqləməlidirlər.

Mövcud vəziyyət göstərir ki, 2023–2025-ci illər ərzində cəmi təxminən 100 nəfər post-mortem donor olmaq üçün müraciət edib. 2024-cü ildə isə 600-dən çox xəstə orqan transplantasiyası üçün müraciət etsə də, gözləmə siyahısı mövcud donorların sayından altı dəfə çox olub.

Qanuna əsasən, canlı donorlar yalnız bir böyrək, ağciyərin və qaraciyərin bir hissəsi və bəzi digər orqan hissələrini bağışlaya bilirlər. Post-mortem donorluq zamanı isə ürək, ağciyərlər, böyrəklər, qaraciyər, mədə-bağırsaq orqanları və hətta ətraflar transplantasiya oluna bilər. Orqanların çıxarılması yalnız beyin ölümü rəsmi şəkildə təsdiqləndikdən sonra mümkündür və bəzi hallarda ailənin razılığı da tələb olunur.

Cinayət Məcəlləsinin 137-ci maddəsi orqan və toxumaların qanunsuz alqı-satqısını və ya məcburi çıxarılmasını cinayət kimi müəyyən edir. Lakin nəzərdə tutulan cəza – cərimə və ya 3 ildən 5 ilədək azadlıqdan məhrumetmə – beynəlxalq ekspertlər tərəfindən kifayət qədər çəkindirici sayılmır. Avropa Şurasının GRETA ekspert qrupu 2023-cü ildə sanksiyaların sərtləşdirilməsini, qurbanların rəsmi şəkildə insan alverinin qurbanı kimi tanınmasını və hüquq-mühafizə orqanları ilə məhkəmə sistemində təlimlərin gücləndirilməsini tövsiyə edib.

2017-ci ildə orqanların çıxarılması məqsədilə insan alveri ilə bağlı beynəlxalq cinayət işi çərçivəsində iranlı həkimə qarşı ittiham irəli sürülsə də, ekstradisiya baş tutmadığı üçün istintaq dayandırılıb. Bu hadisə beynəlxalq əməkdaşlığın çatışmazlığının istintaqları necə çətinləşdirdiyini göstərir.

Konvensiyanın ratifikasiyası Azərbaycan üçün bir sıra mühüm dəyişikliklər vəd edir. Cinayət qanunvericiliyinin sərtləşdirilməsi və hüquqi boşluqların aradan qaldırılması, qurbanların tibbi və psixoloji müdafiəsinin gücləndirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi əsas gözləntilər sırasındadır. Eyni zamanda, şəffaflığın və etik standartların yüksəlməsi ictimai etimadı artıra, donorların sayının çoxalmasına töhfə verə bilər.

Bununla yanaşı, mövcud aşağı donorluq səviyyəsi genişmiqyaslı maarifləndirmə kampaniyalarını, tibbi infrastrukturun inkişafını və cəmiyyətin etimadının gücləndirilməsini zəruri edir. Azərbaycanda son illərdə atılan müsbət addımlara baxmayaraq, Avropa Şurasının konvensiya tələblərinə tam uyğunlaşma üçün hələ də əhəmiyyətli islahatlara ehtiyac var.

Cavid, BakuPost